Văn học nghệ thuật Quảng Trị (mới)
Sau những ngày thấp thỏm, chờ đợi với nhiều cảm xúc đan xen, ngày 01/7/2025 đã ghi dấu trang sử mới, Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Quảng Trị (mới) được hợp nhất từ Hội Văn học Nghệ thuật Quảng Bình (cũ) và Hội Văn học Nghệ thuật Quảng Trị (cũ) theo Quyết định số 296/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Trị.
Trong bối cảnh cả hệ thống chính trị đang thực hiện cuộc sắp xếp, tinh gọn nhằm đưa đất nước cất cánh trong kỷ nguyên mới, văn học nghệ thuật (VHNT) Việt Nam nói chung và Quảng Trị nói riêng cũng không thể ở ngoài sứ mệnh của mình, mà cần phải có sự điều chỉnh, thay đổi và sáng tạo trong hoạt động VHNT để hòa nhịp với giai đoạn lịch sử mới. Sáng tạo của văn nghệ sĩ phải thể hiện được sự chuyển động mạnh mẽ của thời đại, phải tạo nên những giá trị thẩm mỹ mới trên nền tảng chiều sâu lịch sử, văn hoá, truyền thống và những thành tựu, tiềm năng phát triển kinh tế của quê hương.
Trước thời khắc chuyển giao, việc nhiều cán bộ lâu năm, giàu kinh nghiệm đồng thời nghỉ theo chế độ đã khiến số lượng người còn lại chỉ đếm trên đầu ngón tay, bắt đầu một chuỗi ngày với bao bộn bề sắp xếp. Dù tiền thân hai Hội Văn học Nghệ thuật (cũ) vốn có bề dày lịch sử đáng tự hào về quá trình hình thành, phát triển, và những đóng góp lớn lao trong cả công cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước lẫn thời kỳ kiến thiết hòa bình, thế nhưng đứng trước bước ngoặt lịch sử này, những người làm nghệ thuật vẫn không khỏi trĩu nặng trăn trở tâm tư.
Ngày 15/10/2025, được sự nhất trí của Ủy ban nhân dân tỉnh, Hội VHNT tỉnh Quảng Trị có Quyết định số 75/QĐ-VHNT về việc sáp nhập Tạp chí Nhật Lệ và Tạp chí Cửa Việt thành Tạp chí Nhật Lệ. Đây là hai cơ quan ngôn luận và là diễn đàn văn học nghệ thuật quen thuộc của giới văn nghệ sĩ hai tỉnh Quảng Bình và Quảng Trị cũ. Trong suốt những năm qua, cả hai tờ tạp chí đã làm tốt sứ mệnh của mình, để lại trong lòng những người yêu văn chương ấn tượng sâu sắc và sự cảm mến của nhiều độc giả trên cả nước. Tạp chí Nhật Lệ cũ dừng lại ở số 362-363 và Tạp chí Cửa Việt dừng lại ở số 369+370 để chính thức bước vào chặng đường mới mang tên Tạp chí Nhật Lệ của Hội VHNT tỉnh Quảng Trị. Trong lúc chờ Cục Báo chí (Bộ Văn hoá Thể thao và Du lịch) cấp Giấy phép sửa đổi và bổ sung, Nhật Lệ ra mắt bạn đọc bằng số Đặc san với chủ đề “Quảng Trị - Hội tụ và Phát triển”.
Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Quảng Trị sau sáp nhập có 10 phân hội với 528 hội viên ở các lĩnh vực chuyên ngành. Một đội ngũ sáng tác hùng hậu đủ để chúng ta tin tưởng và hy vọng về những tác phẩm có giá trị cao phản ảnh đúng tầm vóc của con người và vùng đất giàu truyền thống cách mạng và nhân văn. Theo đó, Nhật Lệ của Quảng Trị cũng sẽ tròn đầy hơn, mang sắc diện mới. Mới để đổi thay. Mới để sáng tạo.
Sứ mệnh của văn học nghệ thuật
Dù đứng trước vô vàn cái mới mẻ, VHNT phải là sợi dây nối quá khứ, hiện tại và tương lai. Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc là nhiệm vụ quan trọng nhằm nhận diện dấu ấn riêng trong thế giới phẳng hiện nay.
Quảng Trị là vùng đất có những giá trị văn hoá phong phú, đặc sắc. Là nơi giao thoa các nền văn hoá lớn, là nhân chứng trong hành trình phát triển cương vực lãnh thổ về phía nam của dân tộc. Đây là mảnh đất thiêng liêng giàu truyền thống lịch sử, anh dũng trong chiến đấu… đã sản sinh ra những danh nhân làm rạng danh lịch sử quê hương, đất nước… Vai trò của nghệ thuật nói chung, mỗi văn nghệ sĩ nói riêng cần tìm hiểu, khai thác thừa hưởng các giá trị mà các thế hệ tiền nhân, cha ông đã dày công vun đắp. Để thế hệ sau tiếp tục viết tiếp những mạch nguồn sáng tạo không ngừng chảy trên mỗi tấc đất của quê hương.
Mảnh đất Quảng Trị anh hùng một thời là toạ độ lửa, chịu nhiều tổn thương bởi chiến tranh. Nghệ thuật không chỉ là công cụ để ca ngợi truyền thống, định vị văn hóa, tái hiện lịch sử mà thông qua ngôn ngữ các tác phẩm nghệ thuật nhằm thể hiện khát vọng hoà bình, vươn lên của dân tộc. Nghệ thuật có vai trò tôn vinh những giá trị lịch sử, biến những dấu tích thành “ký ức sống”, như những di sản phi vật thể gắn với chiến tranh bởi Quảng Trị là nơi có nhiều di tích lịch sử. VHNT đã, đang và sẽ tiếp tục truyền tải những câu chuyện, ký ức về chiến tranh và khát vọng sống, khát vọng hòa bình của con người và vùng đất đã từng chịu nhiều tổn thất trong chiến tranh. VHNT không chỉ tưởng niệm mà hướng tới các giá trị hàn gắn vết thương, hòa giải và nhân văn hướng tới tương lai.
Quảng Trị được mở rộng biên độ về không gian, diện tích, theo đó các giá trị về văn hoá, thiên nhiên càng phong phú hơn. Trên mảnh đất này, chứa đựng các giá trị độc đáo về di sản văn hoá dân gian và lễ hội của 2 nền văn hoá lớn Chăm - Việt như: Các điệu hò, các làn điệu dân ca, các nghi thức tín ngưỡng dân gian, các lễ hội từ miền biển, đồng bằng đến lễ hội đồng bào dân tộc thiểu số Bru-Vân Kiều, Pa Cô… Trong đó có nhiều giá trị văn hoá vật thể và phi vật thể được công nhận di sản cấp quốc gia… cùng các làng nghề thủ công mỹ nghệ, là tài nguyên phong phú để VHNT tiếp tục gìn giữ và phát huy, quảng bá trong đời sống hôm nay.
Mảnh đất miền Trung nơi hẹp nhất đất nước này chịu nhiều thiên tai khắc nghiệt, nhưng cũng được ưu đãi nhiều cảnh quan thiên nhiên đặc sắc. Đặc biệt là hệ thống hang động kỳ vỹ cùng bờ biển dài, biển đảo hoang sơ với hệ sinh thái phong phú… Quảng Trị cũng là vùng đất chứa đựng tiềm năng lớn về phát triển năng lượng tái tạo, liên kết kinh tế với các nước trong khu vực Đông Nam Á và Châu Á Thái Bình Dương… VHNT có nhiệm vụ làm nổi bật tiềm năng phát triển kinh tế, du lịch thông qua các loại hình nghệ thuật giới thiệu cho công chúng và bạn bè muôn phương biết đến. Từ đó, tích cực thúc đẩy phát triển kinh tế, xã hội, xây dựng đời sống phong phú cho nhân dân.
Kiến tạo tương lai
Trước những thuận lợi có sẵn của địa phương và thách thức của thời đại, để tác phẩm nghệ thuật đến với công chúng và được đón nhận, những người sáng tạo cần xác định vai trò và nhiệm vụ của mình trong giai đoạn mới. Đó là sự đổi mới trong sáng tạo, bằng ngôn ngữ nghệ thuật để nói lên tiếng nói của vùng đất biết vượt qua những khó khăn về điều kiện tự nhiên khắc nghiệt để vươn lên mạnh mẽ. Dựa trên chất liệu lịch sử, văn hoá, khích lệ văn nghệ sĩ sáng tạo các tác phẩm mang tính thời đại, sử dụng ngôn ngữ nghệ thuật đương đại để nói về góc nhìn của hôm nay với quá khứ và tương lai. Sự sáng tạo này sẽ trực tiếp thúc đẩy và lan tỏa giá trị văn hóa trong giai đoạn mới.
Sáng tạo phải gắn liền với phát triển, đặt nghệ thuật vào vị thế thúc đẩy kinh tế xã hội. Tác phẩm nghệ thuật mang đậm dấu ấn quê hương sẽ tạo nét độc đáo, trực tiếp thu hút du khách đến với Quảng Trị. Do đó, việc ưu tiên mở rộng không gian văn hóa nghệ thuật cộng đồng, hay các trại sáng tác nghệ thuật quy mô quốc gia, quốc tế là vô cùng cần thiết. Việc mở rộng này bao gồm cả các điểm di tích lịch sử và các không gian đô thị hiện đại, nhằm kiến tạo nơi giao lưu, trưng bày và thu hút nghệ sĩ từ khắp nơi đến sáng tác và làm việc.
Chúng ta xem việc mở rộng về không gian địa lý, giao thoa về văn hoá, gần gũi gắn kết giữa các vùng miền là điều kiện thuận lợi để bồi đắp dày thêm chất liệu sáng tạo, xây dựng “Thương hiệu VHNT Quảng Trị” trong giai đoạn mới. Muốn làm được trước hết cần hài hoà giữa bảo tồn và sáng tạo, phát triển bản sắc văn hoá, lịch sử. Sáng tạo giúp bản sắc ấy được tái hiện bằng ngôn ngữ đương đại, tiếp cận thế hệ trẻ và công chúng toàn cầu. VHNT là một tài nguyên quý giá, có sức mạnh kết nối và kiến tạo tương lai. Phát huy vai trò của nghệ thuật trong giai đoạn mới là con đường ngắn nhất để tạo động lực phát triển kinh tế xã hội.
Việc đầu tư, hỗ trợ sáng tạo là bước đi quan trọng để kiến tạo nên các tác phẩm có giá trị nghệ thuật và tư tưởng cao, đặc biệt trong bối cảnh cả đất nước, toàn xã hội đang chuyển mình thay đổi tích cực, toàn diện. Tuy nhiên, trong nghệ thuật, sáng tạo là tự thân. Văn nghệ sĩ thường độc hành trên con đường riêng mình đã chọn. Hội VHNT và Tạp chí Nhật Lệ vẫn kiên trì thực hiện nhiệm vụ tập hợp và thắp lửa đồng hành, mở ra những điều kiện cần thiết, thúc đẩy VHNT tỉnh nhà phát triển bền vững, nhân văn và đầy bản sắc của tỉnh Quảng Trị trong kỷ nguyên mới.
N.T.L.N
