Trang chu đáo, nhiệt tình trong mọi kỳ cuộc lớn nhỏ, và chỉ rời đi khi tất cả mọi việc đã xong xuôi. Những lần bè bạn gặp nhau. Những lần ra mắt sách… Với bạn bè và những người anh, Trang luôn chân thật đến ngây ngô với những câu hỏi, những ngạc nhiên “ôi a” rất thật lòng (đôi khi buồn cười nữa). Thế rồi, “một ngày đẹp trời” (tôi đùa Trang là ngày giời đày), Trang mang những vỡ vụn đời mình đến với văn chương, như một định mệnh. Để rồi cuối cùng, sau bao đắn đo, trì níu, cuốn truyện đầu tay của cô đã sinh thành, mỏng manh, se sắt buồn trong những ngày chớm đông trở rét…
2. Trên thực tế, không ai ngây thơ đồng nhất tác giả tiểu sử ngoài đời với hình tượng tác giả trong văn chương. Nhưng đọc Trang Thụy, không thể phủ nhận, có một phiên bản, đúng hơn là, một cái tôi thứ hai “đồng dạng” với nhà văn trong sáng tác. Trớ trêu, đó lại là những trang văn buồn nhất (và hay nhất) của cô. Ở mảng truyện này, Trang Thụy già dặn như chưa bao giờ là một người viết trẻ.
Truyện ngắn mang màu sắc tự truyện của Trang Thụy mỏng về tình huống, cốt truyện, ít sự kiện xã hội song lại đậm đặc sự kiện tâm tư. Sự hòa quyện những vùng đau giữa khách thể và chủ thể trong đây khơi gợi rất sâu vào những buồn vui của kiếp người. Đọc Còn một đợt rét chót, đêm nay sẽ về (Nxb Hội Nhà văn, 2024), thấy những trang văn đắng chát, tái tê. Dường như, Trang vắt mình ra để viết.
Ở đời, ai cũng có những “sự thật” của riêng mình. Và khi sự thật đó được ngoại hiện ra bằng văn chương, nó trở thành một thế giới khác, một sự thật khác, cái sự thật của nhiều người. Như với Trang, đó cũng là một tiếng Kiều đồng vọng. Sự thành thật của cảm xúc và chi tiết khiến truyện ngắn Trang Thụy gần như những trang nhật ký, đôi khi lại bảng lảng, mỏng manh, mơ hồ như những tản văn. Cái được mất buồn vui của người viết và nhân vật trong đây hòa quyện làm một, và là một. Cảm xúc như được bóc tách từ đường gân thớ thịt, mỗi tế bào xúc cảm. Cô đặc cảm xúc. Cô đặc thiên nhiên, nỗi buồn. Người viết tự giày vò, chà xát vết thương của mình. Chua xót, đắng cay. Có thể xem Mùa trắng xóa, Mùa cỏ đắng là những truyện ngắn hay nhất của Trang Thụy.
Khi đọc những truyện đầu tiên của Trang Thụy trên báo, tôi rất sợ việc đem mình ra để viết sẽ khiến nhà văn hết vốn. Nhưng thật may, Còn một đợt rét chót, đêm nay sẽ về còn một mảng truyện thứ hai, sắc nét và ấn tượng không kém, là những truyện về đề tài miền núi. Ở đây, Trang Thụy chẳng những không “đè vạch”, mà bước đầu đã thiết tạo được một không gian đặc thù với đá núi, giá sương và những u uất phận người. Trong không gian ấy, người đàn bà giữ vị trí trung tâm. Tất thảy đều lạnh và buồn như đá. Tất thảy đều u uẩn, nghẹn ứ, hiu hắt, đắng cay. Người đàn bà của Trang nhô ra như gai nhọn. Hạnh phúc le lói lên, rồi chợt tắt. Trước mặt là núi, sau lưng là đá, Còn một đợt rét chót, đêm nay sẽ về là những truyện ngắn nổi trội nhất:
“Chúa trời đã ban cho đàn bà một tuyến lệ có khả năng trữ nước như một con sông. Đàn bà vì đàn ông mà rơi lệ nhưng đàn ông lại xem đó là lẽ thường tình. Đến cuối cùng, đàn bà không là của ai cả, đàn bà là của núi” (Hạt lúa rơi, tr.168).
Trang Thụy tâm tình: “Phụ nữ là hiện thân của hoa, đá sỏi và nước mắt. Tôi thương phụ nữ như thương chính tôi. Khi viết, tôi chọn bênh vực những người phụ nữ bị số phận trêu đùa, sống buồn như cỏ trước gió đông. Thậm chí, tôi tàn nhẫn với chính khao khát, ước vọng của họ để họ nhận ra nhiều sự thật, những sự thật khiến họ vỡ nát nhưng cũng từ đó mà gạt nước mắt để làm lại, biết bảo vệ và không phung phí tình yêu. Tôi mượn đàn ông như một sự đả kích để thức tỉnh những người phụ nữ còn mơ hồ về sự tử tế, những lời hứa hẹn và những mộng tưởng về tình yêu. Không ai được phép sắp đặt cuộc đời của phụ nữ, phụ nữ không sống nhờ cảm xúc của người khác, bất cứ biến cố nào xảy ra đều có lý do, hãy đối diện và tìm lối thoát cho mình dù “trước mặt là núi, sau lưng là đá”.
Nếu câu chuyện phận người độc đáo là điều ấn tượng thứ nhất trong truyện ngắn Trang Thụy thì điều ấn tượng thứ hai là thi pháp và ngôn ngữ. Truyện ngắn Trang Thụy có lối viết tự nhiên, lôi cuốn, ngôn ngữ dày dặn, sắc bén, chà xát vào tâm cảm:
“Tháng Chín, bãi bờ lún phún ngô Đông, gió bào mướt sợi rơm vắt qua lưng con bò no cỏ. Tôi đứng trên cây cầu già nua nhìn về những nóc nhà trắng khói. Mùi cám trộn củ chuối theo làn khói xám đục bay vần vèo quanh lũy rơm gầy xọp. Mùi nếp than đến kỳ cương sữa, ngọt đến nao lòng.
Trời vừa sang thu má môi người con gái đã không nẻ vì gió. Mây xám cài vào khói lam dệt thành dải khăn lặng tờ, cả lòng hồ trở vàng như lúa vào mùa vón bọt.
Tôi lội qua quãng nước nông, thấp thỏm tìm về làng. Thu ở làng tôi… Gió thổi mãi không trảy hết lá trên cây” (Mùa trắng xóa, tr.118).
“Chiều cuối đông.
Sương giăng trắng cánh đồng sau vụ gặt, ánh sáng trôi êm trên gốc rạ hao gầy.
Ven sông Vũ, cải đang vào độ trổ ngồng, hoa vàng rộ và lá úa như áo của người cha ngồi gỡ cá trên con thuyền độc mộc.
Tôi đi tắt qua bãi ngô, tìm về cây cầu gỗ (…). Tròn sáu năm, tôi xa làng. Cây cầu tôi đi giờ cỏ mọc khắp lối, làng đã cất mới một cây cầu sắt nối với con đường dẫn xuống chợ huyện.
Tôi đã bỏ nhà đi (…). Tôi đẩy cửa bước vào. Mẹ giật mình, thả rơi cái ống bơ vẫn dùng để đong cám, ống móp và hóp như má của cụ già ăn cháo loãng cầm hơi. Từ sau nhà, bố chạy vào, cái đầu trống hoác, tóc bết vào trán.
Tôi run run nhìn bố…, bố cầm nón trở ra vườn. Mưa đuổi theo cào cấu chiếc áo rộng thênh. Mẹ đổ cám vào nồi, ra sức khuấy. Không ai nói với tôi một lời, chỉ bóng tối ngoạm lấy tôi nhai ráo…” (Mùa cỏ đắng, tr.171-172).
Đọc Còn một đợt rét chót, đêm nay sẽ về, thấy Trang Thụy thiết tạo được một hệ sinh thái ngôn từ riêng, đặc biệt là cách dùng từ, phép nhân hóa, liên tưởng, những ẩn dụ chuyển đổi cảm giác dày đặc, vô cùng độc đáo. Có lẽ khá lâu rồi mới thấy một cây bút trẻ có lối viết giàu sáng tạo (và tự nhiên) về ngôn từ như thế: “Trời cao chọc họng rồi mà vẫn chưa quét tước được gì”; “đám phụ nữ chạy lỏng cả cạp quần”; “y cất ả như của để dành”; “Trông ả bây giờ mây mẩy như đỗ đỏ hút no nước”; “Nắng dài ngày, lũ tre gầy rạc đi”; “Điền rơi cả mắt vì sửng sốt”; “chó tong tỏng sủa ở đầu ngõ; “Mưa rơi đì độp, hạt to như sỏi bắn ná”; “Một bộ xương lỏng lẻo như cái dàn phơi long ốc”; “tha thẩn nhìn hoàng hôn chôn thây vào lòng đất”; “Kệ thờ co ro rét”; “Cơn gió bấc đi qua mái nhà không nén được tiếng thở dài khi vấp phải mùi ngô”; “Tháng Chạp. Rét vẫn như giấy nhám đánh vào má”; “Mẹ sợ cái đói, cái nghèo sẽ cắn cụt móng tay, rút gầy cây rơm béo”; “Đêm nhão như vắt bột nhồi quá nước”; “Ngày đêm cứ nuốt rồi nhè nhau ra không biết chán”; “Cơn đằng đông đuổi theo sát đít y cũng kệ. Sấm rền vang lôi cổ đám măng rừng nhỏm dậy”; “thui thủi như bó củi mắc chứng sợ lửa”…
Đọc Còn một đợt rét chót, đêm nay sẽ về, có thể nhận ra, một số truyện chưa đều tay. Một số trong đó, như Úp sọt, Mùa đông không có mưa, Duyên muộn còn non về kỹ thuật và tình tiết, đôi chỗ viết theo cảm xúc và bản năng, thiếu một tổ chức chặt chẽ khiến cốt truyện và ý tứ đóng mở có phần đơn giản.
3. Còn một đợt rét chót, đêm nay sẽ về là tập truyện ngắn ấn tượng của Trang Thụy. Đọc Còn một đợt rét chót, đêm nay sẽ về, thấy mừng bởi sự xuất hiện của một kiểu ngôn ngữ riêng, giàu sáng tạo, sự giày vò tâm cảm và cách tiếp cận thân phận người độc đáo của nhà văn. Nhưng đọc Còn một đợt rét chót, đêm nay sẽ về thấy một chút lo, là bởi, cái hay nhất lại là cái nhà văn viết về mình (người viết sẽ sớm đối mặt với nguy cơ cạn vốn). Đọc xong Còn một đợt rét chót, đêm nay sẽ về còn hi vọng, trước con đường văn học nhiều chông gai trắc trở, Trang Thụy cần thiết dựng một ý thức chuyên nghiệp với văn chương và kiên định với những chủ kiến của riêng mình để có thể đi xa hơn nữa trên con đường văn học.
